Rzecznik Finansowy w dniu 1 grudnia 2025 r. opublikował Ogólne Oświadczenie zawierające istotny dla sprawy pogląd w sprawie sankcji kredytu darmowego (SKD). Dokument ma charakter kompleksowy i porządkuje wszystkie najczęstsze problemy pojawiające się w sporach na gruncie art. 45 ustawy o kredycie konsumenckim.
Z punktu widzenia praktyki procesowej – zarówno po stronie konsumentów, jak i profesjonalnych pełnomocników – jest to materiał, który realnie wzmacnia pozycję kredytobiorców w sporach z bankami i instytucjami pożyczkowymi.
Jaki charakter ma Ogólne Oświadczenie Rzecznika Finansowego w sprawie SKD
Rzecznik Finansowy działa w oparciu o art. 17 ustawy o Rzeczniku Finansowym i art. 63 k.p.c., które pozwalają mu przedstawiać sądowi istotny dla sprawy pogląd. Ogólne Oświadczenie:
- nie jest wiążącą wykładnią prawa,
- ma jednak charakter interpretacyjnej „mapy drogowej” – wskazuje, jak Rzecznik rozumie kluczowe przepisy ustawy o kredycie konsumenckim,
- może być załącznikiem do pozwu lub innych pism procesowych jako załącznik, bez konieczności każdorazowego wnioskowania o indywidualny pogląd.
Rzecznik wyraźnie zaznacza, że tezy zawarte w Oświadczeniu są tożsame z tym, co od lat prezentuje w indywidualnych istotnych poglądach i pismach w postępowaniach interwencyjnych – dokument ma więc charakter usystematyzowania dotychczasowej linii.
Sankcja kredytu darmowego – punkt wyjścia: art. 45 ustawy o kredycie konsumenckim
Rzecznik Finansowy opublikował ogólne oświadczenie, w którym przyjmuje bardzo konsumencką, ale jednocześnie systemowo spójną wykładnię art. 45 ustawy o kredycie konsumenckim, który przewiduje sankcję kredytu darmowego w razie naruszenia określonych obowiązków informacyjnych oraz limitów kosztowych. Chodzi o naruszenia m.in.:
- art. 29 i 30 ustawy (elementy umowy, obowiązki informacyjne, RRSO, całkowita kwota kredytu, koszty),
- art. 31–33 (informacje dodatkowe),
- art. 33a oraz art. 36a–36c (limity pozaodsetkowych kosztów kredytu).
Rzecznik konsekwentnie wskazuje, że SKD to nie „ekstra sankcja” oderwana od systemu, ale klasyczna, przewidziana przez ustawodawcę cywilnoprawna konsekwencja naruszenia przepisów implementujących dyrektywę 2008/48/WE.
Co istotne:
- dwa warunki SKD pozostają niezmienne: musi dojść do naruszenia jednego z wymienionych przepisów oraz konsument musi złożyć pisemne oświadczenie o skorzystaniu z sankcji,
- zakres naruszenia (pozornie „drobny” czy „poważny”) co do zasady nie ma znaczenia dla zastosowania SKD, jeśli tylko wpływa na możliwość oceny przez konsumenta zakresu jego zobowiązania – co Rzecznik wiąże z wyrokiem TSUE w sprawie C-472/23.
TSUE C-472/23 (Lexitor) a polska sankcja kredytu darmowego
W wyroku z 13 lutego 2025 r. TSUE badał zgodność polskiego modelu sankcji kredytu darmowego z art. 23 dyrektywy 2008/48/WE i z zasadą proporcjonalności.
Rzecznik Finansowy czyta ten wyrok w duchu:
- sankcja kredytu darmowego jest co do zasady dopuszczalna,
- istotne jest, aby była stosowana w przypadkach naruszeń, które realnie utrudniają lub uniemożliwiają konsumentowi ocenę kosztu kredytu i zakresu zobowiązania,
- nacisk kładziony jest na transparentność informacji w umowie (RRSO, całkowita kwota kredytu, zasady zmiany opłat).
Oświadczenie Rzecznika Finansowego w sprawie sankcji kredytu darmowego wpisuje się więc w linię, w której SKD pozostaje silnym instrumentem ochrony, o ile jest właściwie powiązana z naruszeniem obowiązków informacyjnych.
Termin na skorzystanie z SKD – rok od wykonania umowy
Jedno z kluczowych stanowisk Rzecznika dotyczy art. 45 ust. 5 ustawy o kredycie konsumenckim – rocznego terminu na złożenie oświadczenia o Sankcji kredytu darmowego.
Ogólne oświadczenie zawiera istotny pogląd, zgodnie z którym:
- termin na skorzystanie z SKD nie biegnie od dnia zawarcia umowy,
- „dzień wykonania umowy” należy rozumieć jako moment, w którym obie strony w pełni wykonały swoje zobowiązania – w sporach o sankcję kredytu darmowego najczęściej jest to dzień spłaty ostatniej należności (kapitał, odsetki, inne koszty), dobrowolnie lub w egzekucji,
- konsument, który dowiaduje się o przysługującym mu uprawnieniu dopiero po spłacie kredytu, nadal może z niego skorzystać – w ciągu roku od wykonania umowy.
To stanowisko jest spójne z wcześniejszą doktryną i wyrokami sądów powszechnych przywoływanymi w Oświadczeniu. Rzecznik tylko je wzmacnia i ujednolica, co ma ogromne znaczenie w sporach, gdzie instytucje finansowe podnoszą zarzut „spóźnienia” konsumenta.
Całkowita kwota kredytu – bez prowizji i kosztów
Rzecznik szeroko omawia definicję „całkowitej kwoty kredytu” z art. 5 pkt 7 ustawy o kredycie konsumenckim.
Jak podkreśla Rzecznik Finansowy:
- całkowita kwota kredytu to maksymalna kwota środków pieniężnych udostępnionych konsumentowi,
- nie obejmuje kredytowanych kosztów kredytu (prowizji, opłat, składek ubezpieczeniowych itp.),
- wszystkie koszty powinny być prezentowane wyłącznie w ramach „całkowitego kosztu kredytu”, a nie „wbijane” do kapitału.
Zdaniem Rzecznika praktyka wliczania prowizji do „kwoty kredytu” narusza zarówno definicję ustawową, jak i dyrektywę 2008/48/WE oraz prowadzi do:
- sztucznego zawyżenia limitu pozaodsetkowych kosztów kredytu,
- wprowadza konsumenta w błąd co do faktycznej kwoty, którą ma realnie do dyspozycji.
To z kolei może być podstawą do zastosowania SKD – jako naruszenie art. 30 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 5 pkt 7 ustawy o kredycie konsumenckim i obowiązków informacyjnych.
Oprocentowanie kredytu i zakaz naliczania odsetek od prowizji przez banki
Jednym z najbardziej praktycznych fragmentów Oświadczenia jest ocena naliczania odsetek od kredytowanych kosztów kredytu (w szczególności prowizji).
Przygotowane przez Rzecznika Finansowego oświadczenie dotyczące SKD wyraźnie wskazuje, że:
- odsetki kapitałowe należą się od kapitału (całkowitej kwoty kredytu),
- prowizje i inne koszty to element wynagrodzenia kredytodawcy, czyli całkowitego kosztu kredytu,
- brak jest podstaw prawnych, aby od prowizji – jako kosztu – naliczać odsetki jak od udostępnionego kapitału, zwłaszcza jeśli kwota przeznaczona na prowizję nie jest oddana do swobodnej dyspozycji konsumenta.
Rzecznik wskazuje tę praktykę jako:
- sprzeczną z definicją całkowitej kwoty kredytu,
- sprzeczną z ideą odsetek kapitałowych,
- naruszającą dobre obyczaje,
- prowadzącą do błędnego wyliczenia RRSO i całkowitego kosztu kredytu.
W konsekwencji takie konstrukcje umowne mogą prowadzić wprost do zastosowania sankcji kredytu darmowego, ponieważ naruszają szereg obowiązków informacyjnych i w sposób istotny zniekształcają obraz kosztów kredytu.
RRSO i całkowita kwota do zapłaty – znaczenie poprawności i przejrzystości dla kredytobiorców
Rzecznik w ogólnym oświadczeniu w sprawie sankcji kredytu darmowego szczegółowo omawia także wymogi dotyczące rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania (RRSO) oraz całkowitej kwoty do zapłaty (art. 30 ust. 1 pkt 7 ustawy):
- RRSO musi być podana jako jedna konkretna wartość procentowa,
- niedopuszczalne jest posługiwanie się przedziałami („od… do…”) albo wyłącznie wzorem matematycznym bez danych niezbędnych do obliczenia,
- błędne wyliczenie RRSO – zarówno zaniżenie, jak i zawyżenie – stanowi naruszenie obowiązków informacyjnych.
W świetle orzecznictwa TSUE, na które powołuje się Rzecznik, brak prawidłowo podanej RRSO może oznaczać, że konsument nie jest w stanie ocenić przyszłych konsekwencji ekonomicznych umowy – a to bezpośrednio wiąże się z zakresem zastosowania sankcji kredytu darmowego.
„Inne koszty” i przesłanki ich zmiany – koniec z klauzulami blankietowymi
Rzecznik szczególnie krytycznie ocenia sposób, w jaki kredytodawcy formułują postanowienia dotyczące:
- opłat dodatkowych,
- prowizji,
- kosztów usług dodatkowych (np. ubezpieczeń),
- zasad ich zmiany w trakcie trwania umowy (art. 30 ust. 1 pkt 10).
Rzecznik Finansowym podkreśla w Ogólnym oświadczeniu w sprawie SKD, że:
- samo ogólne wyliczenie „czynników” (inflacja, zmiana cen usług, kosztów energii itd.) nie wystarcza,
- umowa powinna wskazywać konkretne wskaźniki, źródła danych oraz korelację pomiędzy zmianą wskaźnika a zmianą opłat,
- nie można pozostawiać kredytodawcy swobody arbitralnego kształtowania opłat i prowizji.
Brak takich precyzyjnych kryteriów oznacza, że konsument nie zna ex ante ostatecznej wysokości kosztów ani mechanizmu ich podwyższania, co – zdaniem Rzecznika – czyni postanowienia niejednoznacznymi i może prowadzić zarówno do zarzutu abuzywności, jak i daje możliwość powołania się na sankcję kredytu darmowego jako naruszenia art. 30 ust. 1 pkt 10 w zw. z dyrektywą 2008/48/WE i wyrokiem TSUE w sprawie C-472/23.
Odstąpienie od umowy i przedterminowa spłata – oświadczenie Rzecznika Finansowego
Rzecznik szeroko omawia także:
- prawo do odstąpienia od umowy (art. 30 ust. 1 pkt 15, art. 54 ustawy),
- prawo do przedterminowej spłaty (art. 30 ust. 1 pkt 16, art. 52 ustawy).
Najważniejsze tezy:
Odstąpienie od umowy kredytu konsumenckiego
- w umowie muszą być jasno wskazane: termin, sposób i skutki odstąpienia, kwota odsetek należnych w stosunku dziennym,
- konsument przy odstąpieniu zwraca kapitał (całkowitą kwotę kredytu) oraz odsetki za okres korzystania ze środków – bez prowizji i innych kosztów,
- przy wyliczeniu odsetek dziennych nieprawidłowe jest przyjmowanie „roku 360-dniowego”, skoro ustawa posługuje się 365 dniami.
Przedterminowa spłata kredytu
- umowa musi w sposób jasny opisywać procedurę wcześniejszej spłaty,
- kredytodawca ma 14 dni na rozliczenie kredytu po wcześniejszej spłacie,
- całkowity koszt kredytu ulega proporcjonalnemu obniżeniu za okres, o który skrócono czas obowiązywania umowy.
Braki lub nieprawidłowości w tych obszarach Rzecznik również kwalifikuje jako naruszenia kontraktowych obowiązków informacyjnych, które – w odpowiednich okolicznościach – mogą stanowić podstawę do zastosowania sankcji kredytu darmowego.
Dlaczego oświadczenie ogólne jest tak ważne dla konsumentów
Podsumowując, Rzecznik Finansowy w Ogólnym Oświadczeniu dotyczącym Sankcji kredytu darmowego:
- potwierdza szerokie rozumienie sankcji kredytu darmowego – SKD nie jest wyjątkiem, tylko naturalnym mechanizmem ochrony przewidzianym w ustawie,
- wzmacnia możliwość dochodzenia SKD po spłacie kredytu – roczny termin biegnie od wykonania umowy, a więc często od dnia ostatniej spłaty,
- uznaje za nieprawidłowe naliczanie odsetek od kredytowanych kosztów, w szczególności prowizji – co przekłada się na masowo spotykane konstrukcje w umowach konsumenckich,
- bardzo mocno akcentuje wymóg pełnej przejrzystości i jednoznaczności informacji – w zakresie całkowitej kwoty kredytu, RRSO, innych kosztów i zasad ich zmiany, jak również odstąpienia i przedterminowej spłaty,
- wpisuje polską sankcję kredytu darmowego w ramy wyznaczone przez wyrok TSUE w sprawie C-472/23, ale nie osłabia jej – przeciwnie, pokazuje, jak stosować SKD zgodnie z prawem unijnym i krajowym, przy zachowaniu zasady proporcjonalności.
Co to oznacza dla sporów sądowych dotyczących SKD:
- łatwiej będzie wykazać podstawy do SKD, zwłaszcza przy typowych błędach w całkowitej kwocie kredytu, RRSO, naliczaniu odsetek od prowizji i niejasnych zasadach zmiany opłat,
- Ogólne Oświadczenie będzie w większości spraw załącznikiem do pozwu lub odpowiedzi na pozew, wspierającym argumentację bez konieczności każdorazowego wydawania indywidualnego istotnego poglądu przez Rzecznika,
- dla banków i instytucji pożyczkowych – jest to czytelny sygnał konieczności zmiany wzorców umownych, jeśli mają być zgodne z dyrektywą 2008/48/WE, ustawą o kredycie konsumenckim i aktualnym standardem ochrony konsumenta.
Skontaktuj się z nami!
