Zagadnienie naliczania odsetek od prowizji w umowach kredytu konsumenckiego stało się jednym z centralnych punktów sporów sądowych dotyczących sankcji kredytu darmowego.
W praktyce banki bardzo często konstruują umowy kredytu konsumenckiego w taki sposób, że prowizja za udzielenie kredytu jest kredytowana, wliczana do kwoty kredytu, a następnie oprocentowana tak samo jak kapitał faktycznie wypłacony konsumentowi. Z perspektywy kredytobiorcy oznacza to, że płaci on odsetki nie tylko od środków, które rzeczywiście otrzymał do dyspozycji, lecz również od pozaodsetkowych kosztów kredytu, w szczególności od prowizji.
Powstaje zatem pytanie, czy bank może naliczać odsetki od prowizji oraz jakie konsekwencje taka konstrukcja wywołuje w kontekście sankcji kredytu darmowego.
Naliczanie odsetek od prowizji a całkowity koszt kredytu i całkowita kwota kredytu
Punktem wyjścia jest ustawa o kredycie konsumenckim, która wprowadza szereg definicji mających kluczowe znaczenie dla oceny konstrukcji kosztów kredytu.
- Całkowity koszt kredytu – to wszystkie koszty, które konsument ma obowiązek ponieść w związku z umową kredytu konsumenckiego. W szczególności obejmuje:
- prowizję za udzielenie kredytu,
- opłatę przygotowawczą,
- składki ubezpieczeniowe powiązane z kredytem,
- opłaty administracyjne i inne pozaodsetkowe koszty.
- Całkowita kwota kredytu – to kwota środków pieniężnych, którą kredytodawca faktycznie oddaje do dyspozycji konsumenta. Ustawowo nie powinna obejmować kredytowanych kosztów, takich jak prowizja czy opłaty.
- Całkowita kwota do zapłaty przez konsumenta – to suma całkowitej kwoty kredytu oraz całkowitego kosztu kredytu.
Właściwe zrozumienie relacji pomiędzy tymi pojęciami jest niezbędne do oceny, czy konstrukcja naliczania odsetek od prowizji została ukształtowana zgodnie z przepisami i czy bank nie narusza obowiązków informacyjnych, w szczególności w zakresie RRSO i całkowitej kwoty do zapłaty.
Kredyt konsumencki z kredytowaną prowizją jako konstrukcja naliczania odsetek od prowizji
Mechanizm naliczania odsetek od prowizji najczęściej występuje w sytuacji, gdy umowa przewiduje tzw. kredytowaną prowizję. Typowy model wygląda następująco:
- w umowie wskazana jest jedna łączna kwota kredytu, np. 50 000 zł,
- na rachunek konsumenta faktycznie trafia kwota niższa, np. 45 000 zł,
- różnica to prowizja oraz inne pozaodsetkowe koszty kredytu, potrącane przez bank z góry,
- mimo potrącenia prowizji, bank traktuje całą kwotę (50 000 zł) jako podstawę do naliczania odsetek.
W efekcie raty kapitałowo-odsetkowe są liczone od pełnej kwoty z umowy, choć część tej kwoty w ogóle nie została oddana do dyspozycji konsumenta, lecz stanowi wynagrodzenie banku. Oznacza to, że kredytobiorca płaci odsetki:
oraz od prowizji i innych pozaodsetkowych kosztów, które zostały potrącone na rzecz banku.
od kapitału, który faktycznie otrzymał,
Legalność naliczania odsetek od prowizji
Ustawa o kredycie konsumenckim nie zawiera przepisu, który wprost i literalnie zakazywałby naliczania odsetek od prowizji. Nie oznacza to jednak, że każda konstrukcja tego typu jest prawnie obojętna. Ocena musi uwzględniać:
- rozróżnienie między całkowitą kwotą kredytu a całkowitym kosztem kredytu,
- obowiązki informacyjne kredytodawcy,
- ograniczenia wysokości pozaodsetkowych kosztów kredytu.
Prowizja i inne opłaty stanowią pozaodsetkowe koszty kredytu i powinny być kwalifikowane jako koszty, a nie jako element kapitału. Wliczanie prowizji do całkowitej kwoty kredytu i traktowanie jej jak kapitału powoduje:
- zatarcie granicy między wynagrodzeniem banku a środkami oddanymi do dyspozycji konsumenta,
- ryzyko zafałszowania RRSO i całkowitej kwoty do zapłaty,
- potencjalne obejście limitów pozaodsetkowych kosztów kredytu.
Jednocześnie kredytodawca ma obowiązek:
- jasno i jednoznacznie wskazać całkowity koszt kredytu,
- prawidłowo obliczyć i zaprezentować RRSO,
- rzetelnie poinformować o całkowitej kwocie do zapłaty.
Naliczanie odsetek od prowizji nie może być oceniane w oderwaniu od tych wymogów – wpływa bowiem bezpośrednio na każdy z powyższych parametrów.
Naliczanie odsetek od prowizji w świetle orzecznictwa i sankcji kredytu darmowego
Orzecznictwo sądów polskich oraz Trybunału Sprawiedliwości UE w sprawach dotyczących kredytu konsumenckiego intensywnie rozwija się w kierunku wzmacniania ochrony informacyjnej konsumenta. Na tle polskiej regulacji sankcji kredytu darmowego TSUE wyraźnie podkreślił, że:
- prawidłowe przedstawienie całkowitego kosztu kredytu,
- rzetelne obliczenie RRSO,
- oraz przejrzyste wskazanie całkowitej kwoty do zapłaty
mają zasadnicze znaczenie dla możliwości podjęcia przez konsumenta świadomej decyzji o zawarciu umowy.
Błędne ustalenie lub przedstawienie RRSO i kosztów kredytu może:
- pozbawić konsumenta możliwości realnego porównania ofert,
- zniekształcić ocenę ekonomicznego ciężaru zobowiązania,
- uzasadniać zastosowanie sankcji kredytu darmowego jako środka ochrony.
TSUE nie stwierdził wprost, że naliczanie odsetek od prowizji jest z zasady zakazane, ale wyraźnie zaakcentował konieczność:
- przejrzystości konstrukcji kredytu,
- rzetelności w prezentowaniu kosztów,
- pełnej zrozumiałości informacji kierowanych do konsumenta.
W doktrynie oraz praktyce procesowej coraz częściej przyjmuje się, że odsetki od prowizji są przejawem nieprawidłowego ukształtowania relacji między całkowitą kwotą kredytu a całkowitym kosztem kredytu. Jeżeli prowizja – jako koszt – jest wliczona do kwoty kredytu i oprocentowana, konsument de facto płaci odsetki od wynagrodzenia banku, a nie od kredytu w ścisłym znaczeniu.
Sankcja kredytu darmowego jako skutek wadliwego naliczania odsetek od prowizji przez bank
Sankcja kredytu darmowego przewidziana w ustawie o kredycie konsumenckim została zaprojektowana jako instrument o charakterze prewencyjno sankcyjnym. W razie stwierdzenia, że bank naruszył określone obowiązki, w szczególności obowiązki informacyjne, konsument może złożyć oświadczenie o skorzystaniu z sankcji kredytu darmowego.
Skutkiem jest przekształcenie umowy kredytu konsumenckiego w zobowiązanie do zwrotu wyłącznie kapitału bez obowiązku zapłaty odsetek i wszelkich pozaodsetkowych kosztów kredytu, w tym opłat i prowizji – dzięki zastosowaniu sankcji kredytu darmowego konsument uzyskuje darmowy kredyt.
Jeżeli naliczanie odsetek od prowizji wiąże się z błędnym wyliczeniem:
- całkowitego kosztu kredytu,
- nieprawidłowym wskazaniem całkowitej kwoty kredytu
- lub nieprzejrzystym przedstawieniem rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania,
może ono stać się jednym z kluczowych argumentów w sporze sądowym o zastosowanie sankcji kredytu darmowego.
Ocena, czy w konkretnej umowie samo naliczanie odsetek od prowizji jest dopuszczalne, nie może być dokonywana w oderwaniu od całokształtu konstrukcji kredytu konsumenckiego.
Z perspektywy ochrony konsumenta istotne jest, czy:
- kredytobiorca został jasno poinformowany o tym, jaka kwota stanowi rzeczywiście otrzymany kapitał,
- jaka kwota jest prowizją oraz innymi pozaodsetkowymi kosztami kredytu,
- od jakiej podstawy naliczane są odsetki i jaka jest rzeczywista wysokość RRSO.
Jeżeli dokumenty kredytowe nie pozwalają w sposób jednoznaczny ustalić tych parametrów, istnieją silne podstawy do przyjęcia, że doszło do naruszenia ustawy o kredycie konsumenckim, co z kolei otwiera drogę do dochodzenia roszczeń z tytułu sankcji kredytu darmowego.
Umowa pożyczki – zwrot odsetek od prowizji
Z punktu widzenia ochrony konsumenta zasadnicze znaczenie ma odpowiedź na kilka pytań:
- czy konsument został jasno poinformowany, jaka część kwoty z umowy stanowi faktycznie otrzymany kapitał, a jaka – prowizję i inne koszty?
- czy dokumenty kredytowe wyraźnie rozróżniają kapitał i pozaodsetkowe koszty kredytu?
- czy sposób naliczania rat i odsetek (w tym od prowizji) został przedstawiony w sposób zrozumiały?
- czy wyliczona RRSO rzeczywiście odzwierciedla wszystkie koszty, w tym odsetki od prowizji?
- czy całkowita kwota do zapłaty została wskazana prawidłowo i w oparciu o rzeczywiste parametry umowy?
Jeżeli odpowiedź na powyższe pytania jest negatywna, istnieją poważne podstawy, by twierdzić, że doszło do naruszenia ustawy o kredycie konsumenckim, co otwiera drogę do dochodzenia roszczeń z tytułu sankcji kredytu darmowego.
Podsumowanie znaczenia odsetek od prowizji dla sankcji kredytu darmowego
Naliczanie odsetek od prowizji w kredycie konsumenckim nie jest neutralne z punktu widzenia prawa. Nie istnieje wprawdzie pojedynczy przepis wprost zakazujący takiej praktyki, ale cały system ochrony konsumenta – oparty na definicjach:
- całkowitej kwoty kredytu,
- całkowitego kosztu kredytu,
- całkowitej kwoty do zapłaty,
- oraz na mechanizmie sankcji kredytu darmowego
powoduje, że kredytowanie prowizji i naliczanie od niej odsetek wiąże się z wysokim ryzykiem prawnym po stronie banku.
W wielu sprawach praktyka ta idzie w parze z:
- błędnym lub niepełnym wykonaniem obowiązków informacyjnych,
- nieprawidłowym ustaleniem RRSO,
- niejasną strukturą kosztów kredytu.
W takich przypadkach konsument może skutecznie kwestionować umowę kredytu konsumenckiego i domagać się zastosowania sankcji kredytu darmowego. W praktyce prowadzi to często do:
- obowiązku zwrotu przez bank wszystkich pobranych odsetek i prowizji,
- redukcji zobowiązania konsumenta do zwrotu samego kapitału.
Dlatego każdy kredyt konsumencki, w którym pojawia się konstrukcja „kredytowanej prowizji”, zasługuje na wnikliwą analizę pod kątem zgodności z ustawą o kredycie konsumenckim oraz potencjalnych roszczeń z tytułu SKD.
Skontaktuj się z nami!
