Sankcja kredytu darmowego stała się jednym z najważniejszych instrumentów ochrony konsumentów na gruncie polskiej ustawy o kredycie konsumenckim. Jednocześnie, w dyskusji doktrynalnej i orzeczniczej coraz częściej pojawia się pytanie, czy polski model sankcji kredytu darmowego jest zgodny z zasadą proporcjonalności wynikającą z prawa Unii Europejskiej. Trybunał Sprawiedliwości UE w ostatnich latach kilkukrotnie wypowiadał się w tym zakresie, analizując zgodność sankcji przewidzianej w art. 45 ustawy o kredycie konsumenckim z art. 23 dyrektywy 2008/48/WE.
Sankcja kredytu darmowego jako implementacja dyrektywy 2008/48
Punktem wyjścia jest art. 45 ustawy z 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim, zgodnie z którym w razie naruszenia przez kredytodawcę określonych obowiązków informacyjnych konsument, po złożeniu stosownego oświadczenia, zobowiązany jest jedynie do zwrotu kapitału kredytu – bez odsetek i innych kosztów należnych kredytodawcy. W efekcie kredyt staje się dla konsumenta kredytem „darmowym”.
W doktrynie wskazuje się, że sankcja kredytu darmowego stanowi krajową transpozycję art. 23 dyrektywy 2008/48/WE, który zobowiązuje państwa członkowskie do wprowadzenia sankcji za naruszenie przepisów implementujących dyrektywę. Przepis ten wprost wymaga, aby sankcje były:
- skuteczne,
- proporcjonalne,
- odstraszające.
Polski ustawodawca przyjął szczególnie dotkliwe rozwiązanie: za określone uchybienia informacyjne po stronie kredytodawcy kredyt konsumencki staje się pozbawiony wynagrodzenia kredytodawcy, w postaci odsetek oraz większości kosztów poza kapitałem. Od lat budzi to wątpliwości, zwłaszcza w sytuacjach, w których naruszenia mają charakter formalny, a skutkiem jest bardzo daleko idące ograniczenie wynagrodzenia kredytodawcy.
Zasada proporcjonalności w prawie Unii Europejskiej
Zasada proporcjonalności należy do fundamentalnych zasad prawa Unii Europejskiej. Na gruncie dyrektywy 2008/48/WE jej treść została skonkretyzowana właśnie w art. 23, który pozostawia państwom członkowskim swobodę w kształtowaniu sankcji, ale z zastrzeżeniem spełnienia trzech kryteriów:
- sankcje muszą być skuteczne,
- sankcje muszą być proporcjonalne do wagi naruszenia,
- sankcje muszą mieć rzeczywisty efekt odstraszający wobec naruszających przepisy.
W orzecznictwie dotyczącym kredytu konsumenckiego TSUE konsekwentnie podkreśla, że:
- obowiązki informacyjne mają kluczowe znaczenie dla ochrony konsumenta,
- prawidłowe wskazanie RRSO (rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania) oraz całkowitego kosztu kredytu jest fundamentalne,
- naruszenia informacyjne mogą istotnie ograniczyć możliwość podjęcia przez konsumenta świadomej decyzji co do zawarcia umowy.
Zatem sankcje, muszą być oceniane właśnie przez pryzmat wpływu danego naruszenia na zdolność konsumenta do oceny ekonomicznych skutków umowy.
Wyroki TSUE a zasada proporcjonalności
Kwestia proporcjonalności sankcji związanych z naruszeniem obowiązków informacyjnych była analizowana przez TSUE w kilku istotnych sprawach powiązanych z kredytem konsumenckim.
Sprawa C-714/22 – Profi Credit Bulgaria
W wyroku z 21 marca 2024 r. w sprawie Profi Credit Bulgaria (C-714/22) Trybunał podkreślił fundamentalne znaczenie RRSO dla konsumenta. To właśnie RRSO ma umożliwić ocenę:
- ekonomicznego ciężaru zaciąganego kredytu,
- porównania różnych ofert dostępnych na rynku,
- faktycznego zakresu przyszłego zobowiązania.
Błędne wskazanie RRSO – zarówno poprzez jej zaniżenie, jak i zawyżenie – może pozbawić konsumenta realnej możliwości oceny kosztu kredytu, co uzasadnia zastosowanie dotkliwych sankcji wobec kredytodawcy.
Sprawa C-339/23 – Horyzont
W sprawie Horyzont (C-339/23) TSUE zwrócił uwagę, że naruszenia obowiązków informacyjnych mogą mieć różny ciężar gatunkowy, ale każde z nich potencjalnie wpływa na możliwość:
- zrozumienia przez konsumenta treści zobowiązania,
- korzystania z praw wynikających z dyrektywy,
- dochodzenia ochrony w przypadku sporu z kredytodawcą.
W konsekwencji Trybunał ponownie zaakcentował, że skuteczność ochrony konsumenta opiera się na rzetelnej, pełnej i zrozumiałej informacji.
Sprawa C-472/23 – kluczowy wyrok dla sankcji kredytu darmowego
Największe znaczenie dla polskiej sankcji kredytu darmowego ma jednak wyrok TSUE w sprawie C-472/23 z 13 lutego 2025 r. Trybunał badał w nim, czy art. 23 dyrektywy 2008/48/WE stoi na przeszkodzie polskiemu rozwiązaniu polegającemu na wprowadzeniu jednolitej sankcji utraty prawa do odsetek i opłat przez kredytodawcę, niezależnie od stopnia naruszenia.
Trybunał stwierdził, że:
- art. 23 dyrektywy, interpretowany w świetle motywu 47, nie sprzeciwia się uregulowaniu krajowemu przewidującemu jednolitą sankcję w postaci pozbawienia kredytodawcy prawa do odsetek i opłat,
- warunkiem zgodności z prawem UE jest to, aby naruszenie obowiązków informacyjnych mogło podważyć możliwość oceny przez konsumenta zakresu jego zobowiązania.
W praktyce oznacza to, że polski model sankcji kredytu darmowego może zostać uznany za zgodny z zasadą proporcjonalności, o ile jest stosowany w sytuacjach, w których uchybienia informacyjne są na tyle istotne, że realnie utrudniają lub uniemożliwiają konsumentowi oszacowanie rzeczywistego kosztu kredytu.
Granice dopuszczalności sankcji kredytu darmowego pod kątem proporcjonalności
Z przywołanych orzeczeń TSUE wynikają istotne wnioski dla praktyki stosowania SKD w Polsce.
Po pierwsze, Trybunał nie kwestionuje co do zasady modelu, w którym określone naruszenia obowiązków informacyjnych skutkują zastosowaniem bardzo surowej sankcji – kredyt staje się kredytem darmowym.
Po drugie, TSUE wyraźnie wskazuje, że konieczny jest związek przyczynowy między naruszeniem a:
- możliwością oceny przez konsumenta całkowitego kosztu kredytu,
- zdolnością do porównania oferty z innymi ofertami rynkowymi,
- podjęciem świadomej decyzji co do zawarcia umowy.
Zasada proporcjonalności wymaga więc, aby przy stosowaniu sankcji kredytu darmowego sąd badał wagę konkretnego naruszenia. W szczególności:
- SKD powinna być stosowana tam, gdzie naruszenie dotyczy elementów kluczowych (RRSO, całkowita kwota do zapłaty, zasady zmienności kosztów, jasne określenie opłat i prowizji),
- przy uchybieniach o charakterze marginalnym pojawia się argument o potencjalnej nieproporcjonalności zastosowania najdalej idącej sankcji.
Sankcja kredytu darmowego powinna być traktowana jako instrument zarezerwowany dla poważnych, istotnych naruszeń, a nie dla drobnych błędów technicznych niemających realnego wpływu na decyzję kredytową konsumenta.
Konsekwencje zasady proporcjonalności dla konsumentów
Z perspektywy kredytobiorcy rozważającego skorzystanie z sankcji kredytu darmowego zasada proporcjonalności nie stanowi przeszkody w dochodzeniu roszczeń, lecz określa ramy argumentacji procesowej.
Konsument powinien wykazać nie tylko sam fakt naruszenia przepisów ustawy o kredycie konsumenckim, lecz także powiązanie tego naruszenia z możliwością rzetelnej oceny zakresu zobowiązania.
W praktyce oznacza to konieczność szczegółowej analizy, w jaki sposób błędne lub niepełne informacje dotyczące:
- RRSO,
- całkowitej kwoty do zapłaty,
- kosztów dodatkowych
- czy warunków zmienności opłat
mogły wpłynąć na decyzję o zawarciu umowy lub na ocenę jej ekonomicznej opłacalności. Im wyraźniej zostanie wykazane, że konsument nie był w stanie porównać oferty z innymi ofertami na rynku lub właściwie oszacować kosztu kredytu, tym trudniej będzie kwestionować proporcjonalność zastosowania sankcji kredytu darmowego.
Jednocześnie należy mieć świadomość, że banki będą odwoływać się do zasady proporcjonalności w celu obrony swoich interesów. Typowym argumentem jest twierdzenie, że dane uchybienie miało charakter wyłącznie „techniczny” lub „marginalny”, a konsument realnie rozumiał wysokość rat i całkowity koszt kredytu.
Zasada proporcjonalności a przyszłość sankcji kredytu darmowego
Zastosowanie zasady proporcjonalności do sankcji kredytu darmowego – na obecnym etapie orzecznictwa – nie prowadzi do podważenia samej konstrukcji SKD w polskim prawie.
Tna jednak oczekiwać, że w praktyce zasada proporcjonalności będzie coraz częściej przywoływana zarówno przez sądy, jak i strony postępowania, w szczególności w sprawach dotyczących bardziej złożonych umów kredytowych, w których zakres naruszeń jest sporny.
Wyrok TSUE w sprawie C-472/23 jednoznacznie potwierdza, że:
- mechanizm pozbawienia kredytodawcy prawa do odsetek i większości kosztów mieści się w granicach wyznaczonych przez art. 23 dyrektywy 2008/48/WE,
- warunkiem jest stosowanie tej sankcji w przypadkach istotnych naruszeń obowiązków informacyjnych, wpływających na zdolność konsumenta do oceny zobowiązania.
W praktyce można oczekiwać, że:
- zasada proporcjonalności będzie coraz częściej przywoływana przez sądy i strony postępowania,
- orzecznictwo krajowe będzie zmierzało w kierunku wypracowania kryteriów rozróżniania między uchybieniami kwalifikowanymi (uzasadniającymi SKD) a uchybieniami marginalnymi,
- sankcja kredytu darmowego pozostanie jednym z najważniejszych i najsilniejszych narzędzi ochrony konsumenta, stosowanym w sprawach, w których naruszenia obowiązków informacyjnych realnie godzą w możliwość podjęcia świadomej decyzji kredytowej.
Dla kredytobiorców oznacza to, że sankcja kredytu darmowego nadal stanowi realną formę ochrony, a zasada proporcjonalności – prawidłowo rozumiana – nie niweluje tego instrumentu, lecz porządkuje sposób jego stosowania, koncentrując uwagę sądów na przypadkach istotnych naruszeń po stronie kredytodawcy.
Skontaktuj się z nami!
