Jednym z istotnych elementów konstrukcji fundacji rodzinnej jest ustawowe zrównoważenie celów sukcesyjnych z ochroną osób trzecich, w szczególności wierzycieli fundatora. Wniesienie mienia do fundacji prowadzi do wyodrębnienia odrębnej masy majątkowej. Jest ona przeznaczona do realizacji celów statutowych i wykonywania świadczeń na rzecz beneficjentów. Jednocześnie przeniesienie składników majątkowych do fundacji powoduje, że co do zasady przestają one należeć do majątku osobistego fundatora. Tym samym nie pozostają bezpośrednio dostępne dla egzekucji prowadzonej przeciwko niemu. W takich warunkach, przy braku regulacji ochronnych, mogłoby dojść do osłabienia realnych możliwości zaspokojenia wierzycieli.
Ustawodawca przeciwdziała temu ryzyku poprzez wprowadzenie szczególnego reżimu odpowiedzialności fundacji rodzinnej za określone kategorie zobowiązań fundatora. Odpowiedzialność ta ma charakter zróżnicowany:
- inne zasady stosuje się do zobowiązań powstałych przed ustanowieniem fundacji,
- a inne – do zobowiązań alimentacyjnych powstałych po jej ustanowieniu.
W konsekwencji fundacja rodzinna może ponosić odpowiedzialność zarówno na zasadzie solidarności z fundatorem, jak i subsydiarnie. Ma to służyć zapewnieniu efektywnej ochrony wierzycieli przy jednoczesnym zachowaniu funkcji sukcesyjnej tej instytucji.
Ustanowienie fundacji rodzinnej i fundacja w organizacji
Dla oceny, czy fundacja rodzinna ponosi odpowiedzialność solidarną za zobowiązania fundatora, czy też odpowiedzialność ta w ogóle nie powstaje, zasadnicze znaczenie ma chwila ustanowienia fundacji rodzinnej. Ustawa wyraźnie odróżnia bowiem etap czynności kreujących fundację (o charakterze konstytutywnym) od etapu uzyskania przez nią osobowości prawnej, które następuje dopiero z chwilą wpisu do rejestru fundacji rodzinnych.
W tym kontekście należy podkreślić, że „ustanowienie” fundacji nie jest tożsame z jej „zarejestrowaniem”. Ustanowienie następuje poprzez złożenie oświadczenia woli o ustanowieniu fundacji rodzinnej w akcie założycielskim albo w testamencie, co stanowi punkt wyjścia dla dalszych czynności organizacyjnych. Do powstania fundacji rodzinnej w pełnym znaczeniu prawnym wymagane jest ponadto w szczególności:
- ustalenie statutu,
- sporządzenie spisu mienia,
- ustanowienie organów fundacji
- oraz dokonanie wpisu do rejestru fundacji rodzinnych.
Dopiero spełnienie tych przesłanek prowadzi do powstania fundacji rodzinnej jako osoby prawnej.
Ustawa posługuje się także konstrukcją fundacji rodzinnej w organizacji, której znaczenie ma charakter praktyczny i systemowy. Z chwilą sporządzenia aktu założycielskiego albo ogłoszenia testamentu (w którym fundacja została ustanowiona) powstaje fundacja w organizacji. Fundacja w takiej formie funkcjonuje jako odrębny podmiot prawa w zakresie przewidzianym ustawą. Fundacja w organizacji może:
- we własnym imieniu nabywać prawa,
- zaciągać zobowiązania,
- jak również pozywać i być pozwana.
Etap ten trwa do chwili wpisu do rejestru fundacji rodzinnych. Z tą chwilą fundacja uzyskuje osobowość prawną i staje się fundacją rodzinną w pełnym znaczeniu ustawy.
Rozróżnienie tych etapów ma istotne znaczenie dla analizy odpowiedzialności fundacji. Moment „ustanowienia” wyznacza w ustawie granicę czasową relewantną dla kwalifikacji zobowiązań fundatora (powstałych przed ustanowieniem albo po nim), a tym samym dla ustalenia reżimu odpowiedzialności fundacji rodzinnej.
Odpowiedzialność solidarna fundacji rodzinnej
Zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy o fundacji rodzinnej fundacja rodzinna odpowiada solidarnie z fundatorem za jego zobowiązania powstałe przed ustanowieniem fundacji. W tym również za zobowiązania wynikające z obowiązku alimentacyjnego. Przepis ten ma charakter bezwzględnie ochronny względem wierzyciela. Ustawodawca przesądza, że odpowiedzialności tej nie można bez zgody wierzyciela:
- wyłączyć
- ani ograniczyć,
niezależnie od postanowień statutu, ustaleń wewnętrznych lub innych uzgodnień pomiędzy fundatorem a fundacją.
Solidarny reżim odpowiedzialności należy odczytywać przez pryzmat ogólnych reguł prawa zobowiązań. W szczególności, zgodnie z art. 366 k.c., wierzyciel może żądać spełnienia świadczenia od:
- wszystkich dłużników łącznie,
- od kilku z nich
- albo od każdego z osobna,
a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych. W praktyce oznacza to, że wierzyciel fundatora może kierować roszczenie bezpośrednio do fundacji rodzinnej (lub równolegle do fundatora i fundacji), aż do pełnego wykonania zobowiązania.
Dla zastosowania art. 8 ust. 1 kluczowe znaczenie ma kryterium temporalne („powstałe przed ustanowieniem fundacji”). Ustawodawca posługuje się pojęciem „powstania” zobowiązania, co w konsekwencji oznacza, że decydujące jest zaciągnięcie zobowiązania (powstanie stosunku zobowiązaniowego), a niekoniecznie jego późniejsza wymagalność. Tym samym możliwe jest objęcie odpowiedzialnością fundacji również takich zobowiązań, które zostały zaciągnięte przed ustanowieniem fundacji, lecz stały się wymagalne dopiero w późniejszym czasie.
W konsekwencji, w odniesieniu do zobowiązań sprzed ustanowienia fundacji, fundacja staje się – z mocy ustawy – dodatkowym dłużnikiem fundatora. Taki model zwiększa efektywność ochrony wierzyciela, ponieważ umożliwia dochodzenie roszczenia wprost od fundacji rodzinnej. Nie ma jednocześnie konieczności uprzedniego korzystania z instrumentów ochrony o odmiennych przesłankach i odrębnym ciężarze dowodowym (np. skargi pauliańskiej), o ile spełnione są ustawowe warunki odpowiedzialności z art. 8 ust. 1 u.f.r.
Ograniczenie odpowiedzialności fundacji rodzinnej
Odpowiedzialność fundacji rodzinnej przewidziana w art. 8 u.f.r. nie ma charakteru nieograniczonego. Zgodnie z art. 9 u.f.r. odpowiedzialność fundacji rodzinnej ogranicza się do wartości mienia wniesionego przez fundatora. Przy czym ustawodawca wprowadza szczególną regułę ustalania tej wartości:
- uwzględnia się stan mienia z chwili wniesienia,
- natomiast wyceny dokonuje się według cen z chwili zaspokojenia wierzyciela.
W praktyce oznacza to, że nawet jeżeli fundacja rodzinna występuje w roli dłużnika solidarnego i wierzyciel kieruje roszczenie bezpośrednio do fundacji. Ma to miejsce w ramach postępowania sądowego lub egzekucyjnego. Granice odpowiedzialności fundacji pozostają ściśle powiązane z wartością wkładu majątkowego wniesionego do fundacji przez danego fundatora. Limit ten ma znaczenie szczególne w sytuacji, gdy fundacja została ustanowiona przez więcej niż jednego fundatora. W takim wypadku ocena zakresu odpowiedzialności wymaga odniesienia do mienia wniesionego przez konkretnego fundatora, którego zobowiązanie jest dochodzone.
Dla porządku należy wskazać, że ustawa zawiera również przepisy techniczne istotne dla ustalania „wartości mienia wniesionego”. W szczególności, w odniesieniu do mienia w innej postaci niż środki pieniężne, ustawodawca odwołuje się do:
- wartości rynkowej ustalanej na dzień wniesienia (z zastosowaniem zasad właściwych dla ustawy o CIT),
- a w przypadku mienia wnoszonego w postaci waluty obcej przewiduje przeliczenie według średniego kursu NBP z ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień wniesienia mienia.
Tak skonstruowany mechanizm ograniczenia odpowiedzialności pełni funkcję równoważącą. Z jednej strony wzmacnia ochronę wierzycieli poprzez wprowadzenie odpowiedzialności fundacji za określone zobowiązania fundatora. Z drugiej zaś wyznacza ustawową granicę tej odpowiedzialności, uzależniając ją od wartości mienia, które fundator faktycznie wyprowadził ze swojego majątku i wniósł do fundacji
Rozliczenia wewnętrzne (regres)
Solidarność dłużników kształtuje przede wszystkim relację wierzyciel – dłużnicy solidarni, przesądzając o uprawnieniu wierzyciela do żądania spełnienia świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich albo od każdego z osobna. Wykonanie zobowiązania przez jednego z dłużników powoduje jednak powstanie odrębnej płaszczyzny rozliczeń, tj. relacji wewnętrznej pomiędzy współdłużnikami. Chodzi o ustalenie, w jakim zakresie dłużnik, który spełnił świadczenie na rzecz wierzyciela, może domagać się zwrotu od pozostałych dłużników solidarnych.
Mechanizm ten wynika z art. 376 k.c., zgodnie z którym w razie spełnienia świadczenia przez jednego z dłużników solidarnych, treść stosunku prawnego łączącego współdłużników rozstrzyga o tym, czy i w jakich częściach przysługuje mu roszczenie zwrotne. Jeżeli natomiast z treści tego stosunku nie wynika nic innego, dłużnik, który spełnił świadczenie, może żądać zwrotu w częściach równych.
W realiach fundacji rodzinnej zagadnienie regresu nabiera szczególnego znaczenia, ponieważ solidarność – przewidziana w art. 8 ust. 1 u.f.r. – jest uzupełniona ustawowym ograniczeniem odpowiedzialności fundacji do wartości mienia wniesionego przez fundatora (art. 9 u.f.r.). Oznacza to, że rozliczenia wewnętrzne między fundatorem a fundacją nie mogą być analizowane w oderwaniu od tej granicy ustawowej. Limit z art. 9 u.f.r. wyznacza bowiem:
- maksymalny zakres, w jakim ciężar ekonomiczny zobowiązania może zostać powiązany z majątkiem fundacji w relacji do wierzyciela,
- a pośrednio wpływa także na ocenę dopuszczalnego zakresu wzajemnych rozliczeń pomiędzy współdłużnikami.
Odpowiedzialność fundacji rodzinnej za zobowiązania fundatora powstałe po ustanowieniu fundacji
Ustawodawca przewidział szczególny reżim odpowiedzialności fundacji rodzinnej w odniesieniu do zobowiązań alimentacyjnych fundatora. O ile bowiem co do zasady odpowiedzialność fundacji za zobowiązania fundatora jest powiązana z kryterium czasowym „sprzed ustanowienia” fundacji (art. 8 ust. 1 u.f.r.), o tyle w przypadku alimentów ustawodawca rozszerzył ochronę osoby uprawnionej również na sytuacje, w których obowiązek alimentacyjny powstał po ustanowieniu fundacji.
Zgodnie z art. 8 ust. 2 u.f.r. fundacja rodzinna odpowiada także za wykonanie obowiązku alimentacyjnego obciążającego fundatora powstałego po ustanowieniu fundacji. Przy czym odpowiedzialność ta ma charakter subsydiarny (wtórny). Oznacza to, że możliwość prowadzenia egzekucji z majątku fundacji jest uzależniona od uprzedniej bezskuteczności egzekucji z majątku fundatora. Dopiero w razie wykazania, że:
- zaspokojenie roszczenia alimentacyjnego z majątku fundatora nie jest możliwe,
- uprawniony uzyskuje podstawę do kierowania egzekucji do majątku fundacji rodzinnej.
Jednocześnie art. 8 ust. 3 u.f.r. wprowadza istotne doprecyzowanie procesowe. Wymóg bezskuteczności egzekucji z majątku fundatora nie stanowi przeszkody do wytoczenia powództwa przeciwko fundacji rodzinnej jeszcze przed formalnym stwierdzeniem bezskuteczności egzekucji. Innymi słowy, ustawodawca rozdziela moment dopuszczalności dochodzenia roszczenia w procesie od momentu dopuszczalności jego egzekwowania z majątku fundacji. Rozwiązanie to wzmacnia pozycję wierzyciela alimentacyjnego, ponieważ umożliwia:
- wcześniejsze uzyskanie tytułu rozstrzygającego o odpowiedzialności fundacji,
- a następnie – w razie nieskuteczności egzekucji wobec fundatora – sprawniejsze przejście do etapu egzekucji z majątku fundacji rodzinnej.
Egzekucja z majątku fundacji rodzinnej
Mechanizm subsydiarnej odpowiedzialności alimentacyjnej został wprowadzony do procedury cywilnej poprzez szczególne rozwiązanie klauzulowe. Ustawa o fundacji rodzinnej wprowadziła art. 778³ kpc, zgodnie z którym tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko fundatorowi sąd nadaje klauzulę wykonalności przeciwko fundacji rodzinnej ponoszącej odpowiedzialność za zobowiązania fundatora, jeżeli egzekucja przeciwko fundatorowi okaże się:
- bezskuteczna,
- a także wtedy, gdy jest oczywiste, że egzekucja ta będzie bezskuteczna.
Rozwiązanie to wzmacnia skuteczność ochrony wierzyciela alimentacyjnego. Jednocześnie ograniczając ryzyko „iluzoryczności” obowiązku alimentacyjnego. W szczególności w sytuacji, gdy fundator nie dysponuje majątkiem wystarczającym do wykonania świadczeń, a jednocześnie w strukturze fundacji znajduje się istotna masa majątkowa.
Skarga pauliańska i inne instrumenty ochrony wierzycieli
Regulacje art. 8–9 ustawy o fundacji rodzinnej mają charakter szczególny, lecz nie tworzą systemu wyczerpującego w zakresie ochrony wierzycieli fundatora. Przepisy te ustanawiają ustawową odpowiedzialność fundacji rodzinnej za określone kategorie zobowiązań fundatora. Przede wszystkim te powstałe przed ustanowieniem fundacji. Zaś w przypadku alimentów również w określonym reżimie po tej dacie. Należy pamiętać, że jednak nie obejmują one wszystkich możliwych stanów faktycznych mogących prowadzić do pokrzywdzenia wierzycieli.
W szczególności, w odniesieniu do zobowiązań powstałych po ustanowieniu fundacji (innych niż alimentacyjne), odpowiedzialność fundacji na podstawie art. 8 ust. 1 u.f.r. co do zasady nie powstaje. Nie oznacza to jednak, że wierzyciel zostaje pozbawiony instrumentów ochrony. W takich sytuacjach zastosowanie mogą znaleźć ogólne mechanizmy prawa cywilnego przewidziane dla ochrony wierzyciela przed skutkami czynności prawnych dłużnika dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli. W tym, w szczególności skarga pauliańska (art. 527 i n. k.c.), o ile spełnione są jej przesłanki.
Na gruncie skargi pauliańskiej wierzyciel:
- może żądać uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną w stosunku do niego,
- jeżeli wskutek tej czynności osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową,
- a czynność została dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, przy spełnieniu ustawowych wymogów dotyczących świadomości dłużnika oraz wiedzy (lub możliwości jej uzyskania przy zachowaniu należytej staranności) po stronie osoby trzeciej.
Instrument ten może mieć znaczenie zwłaszcza w sytuacjach, w których fundator dokonuje przysporzeń na rzecz fundacji rodzinnej już po jej ustanowieniu (np. w drodze darowizny). A jednocześnie pozostaje dłużnikiem wobec wierzycieli, których zaspokojenie zostałoby utrudnione wskutek uszczuplenia jego majątku.
W praktyce oznacza to współistnienie dwóch płaszczyzn ochrony wierzycieli. Z jednej strony reżimu odpowiedzialności ustawowej fundacji rodzinnej wynikającego z art. 8–9 u.f.r., z drugiej zaś – reżimów ogólnych przewidzianych w kodeksie cywilnym. Dobór właściwego instrumentu (oraz ocena jego przesłanek) zależy od konkretnych okoliczności. W szczególności od momentu powstania zobowiązania, rodzaju wierzytelności oraz charakteru i czasu dokonanych przez fundatora czynności rozporządzających.
Odpowiedzialność fundacji rodzinnej za zobowiązania fundatora – podsumowanie
Ustawa o fundacji rodzinnej przewiduje dwa zasadnicze modele odpowiedzialności fundacji za zobowiązania fundatora. Solidarny – dla zobowiązań powstałych przed ustanowieniem fundacji (w tym alimentacyjnych). Subsydiarny – dla obowiązku alimentacyjnego powstałego po ustanowieniu fundacji, uruchamiany po bezskuteczności egzekucji wobec fundatora. Oba modele są jednocześnie ograniczone w wymiarze majątkowym poprzez limit z art. 9 u.f.r., a ich efektywność proceduralna została wzmocniona poprzez wprowadzenie art. 778³ k.p.c.
Jeżeli rozważają Państwo ustanowienie fundacji rodzinnej albo analizują ryzyka związane z odpowiedzialnością za zobowiązania fundatora, warto skontaktować się z kancelarią STERRN. W praktyce prawidłowe ukształtowanie dokumentów fundacyjnych oraz przepływów majątkowych wymaga równoległej oceny cywilnoprawnej i podatkowej. Jak również przygotowania rozwiązań minimalizujących ryzyko sporów z wierzycielami oraz organami. Kancelaria STERRN zapewnia wsparcie w projektowaniu i wdrażaniu fundacji rodzinnych. Oferujemy również bieżącą obsługę struktur sukcesyjnych, z uwzględnieniem wymogów ustawy i aktualnej praktyki stosowania prawa.
Skontaktuj się z nami!
