Sankcja kredytu darmowego od kilku lat jest jednym z najskuteczniejszych instrumentów ochrony konsumentów korzystających z finansowania bankowego i pozabankowego. W praktyce jednak podstawowe pytanie brzmi nie „czym jest sankcja kredytu darmowego”, ale „jakich umów dotyczy sankcja kredytu darmowego? oraz „czy moja umowa w ogóle się do niej kwalifikuje”. Poniżej przedstawiamy szczegółowe omówienie, jakie rodzaje umów podlegają pod sankcję kredytu darmowego.
Kiedy kredytobiorca może skorzystać z Sankcji kredytu darmowego?
Sankcję kredytu darmowego uregulowano w art. 45 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim. Kluczowe jest to, że mechanizm ten ma zastosowanie wyłącznie do umów, które w ogóle mieszczą się w definicji kredytu konsumenckiego. Kredytem konsumenckim jest co do zasady umowa, która została zawarta między:
- kredytobiorcą – konsumentem (osobą fizyczną działającą w celach niezwiązanych bezpośrednio z działalnością gospodarczą lub zawodową)
- a kredytodawcą, którego podstawową działalnością jest udzielanie kredytów lub pożyczek.
Ustawa określa również progi kwotowe i katalog wyłączeń. Część umów, mimo że „w praktyce” przypominają kredyt, formalnie nie jest kredytem konsumenckim i nie korzysta z sankcji.
Z perspektywy klienta praktyczne znaczenie ma przede wszystkim to, że sankcja kredytu darmowego może znaleźć zastosowanie do większości typowych kredytów i pożyczek „dla osób fizycznych”. Warunkiem jest to, że umowa nie może stanowić jednego z licznych wyjątków ustawowych (np. klasyczny kredyt hipoteczny po 2017 r.).
Kredyty gotówkowe i pożyczki konsumenckie (w tym „chwilówki”)
Najszerszą kategorią umów objętych sankcją kredytu darmowego są:
- klasyczne kredyty gotówkowe udzielane przez banki
- oraz pożyczki konsumenckie oferowane przez instytucje pożyczkowe, w tym tzw. „chwilówki”.
Są to produkty, które wprost wpisują się w definicję kredytu konsumenckiego. Środki finansowe wypłaca się konsumentowi, a ten zobowiązuje się je zwrócić wraz z odsetkami i innymi kosztami w oznaczonym czasie.
W praktyce sankcja kredytu darmowego bywa skutecznie stosowana zarówno do kilkuletnich kredytów gotówkowych na wyższe kwoty, jak i do krótkoterminowych pożyczek udzielanych na kilkadziesiąt czy kilkaset dni. Wskazać należy, że szczególnie w przypadku tzw. chwilówek naruszenia obowiązków informacyjnych i ograniczeń co do maksymalnych kosztów pozaodsetkowych są bardzo częste. Zastosowanie w takich wypadkach sankcji pozwala znacząco zredukować realny koszt finansowania.
Dla przykładu: jeżeli konsument zaciągnął kredyt w wysokości 15 000 zł z prowizją, opłatą przygotowawczą i obowiązkowym ubezpieczeniem kredytu, a w umowie zabrakło prawidłowej informacji o rzeczywistej rocznej stopie oprocentowania (RRSO) oraz innych elementów wymaganych ustawą, to – po złożeniu stosownego oświadczenia – może doprowadzić do tego, że zwróci jedynie sam kapitał 15 000 zł, bez odsetek i pozaodsetkowych kosztów kredytu.
Karty kredytowe i kredyty w rachunku osobistym (limity w koncie)
Sankcja kredytu darmowego dotyczy nie tylko „jednorazowych” kredytów czy pożyczek, ale także kredytów odnawialnych. Ustawa o kredycie konsumenckim obejmuje zarówno umowy o karty kredytowe, jak i umowy o kredyt w rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowym (tzw. limit w koncie), o ile zostały one zawarte z konsumentem.
W praktyce naruszenia praw konsumenta pojawiają się tu m.in. na etapie:
- informowania o całkowitym koszcie kredytu przy różnych wariantach wykorzystania limitu,
- przekazywania regulaminów i tabel opłat i prowizji,
- zmian warunków umowy w trakcie trwania stosunku prawnego (np. jednostronne podwyższanie opłat bez zachowania trybu przewidzianego ustawą).
Jeżeli bank nieprawidłowo wykonuje obowiązki informacyjne związane z kartą kredytową czy kredytem w rachunku osobistym, konsument wciąż może dochodzić sankcji kredytu darmowego. Przy czym analiza umowy i dokumentacji (aneksów, regulaminów, pism informacyjnych) jest w tych sprawach bardziej złożona niż przy klasycznym kredycie gotówkowym.
Kredyty ratalne i kredyty wiązane – finansowanie zakupów w sklepach
Kolejną dużą grupą umów, w których sankcja kredytu darmowego może znaleźć zastosowanie, są kredyty ratalne oraz tzw. kredyty wiązane, czyli kredyty udzielane na sfinansowanie konkretnego zakupu u danego sprzedawcy, np.
- sprzętu RTV/AGD,
- mebli,
- usług medycznych czy szkoleniowych.
Kredyt jest wtedy „powiązany” z umową sprzedaży lub świadczenia usług, a odmowa udzielenia kredytu może powodować nieskuteczność umowy podstawowej.
Z praktyki kancelarii wynika, że w tego typu umowach często dochodzi do naruszeń w zakresie:
- przekazywania konsumentowi wzoru odstąpienia od umowy,
- jasnego wskazania, jakie wynagrodzenie przysługuje sprzedawcy, a jakie bankowi,
- prawidłowego poinformowania o całkowitym koszcie kredytu, całkowitej kwocie kredytu, dodatkowych usługach (np. „pakietach serwisowych”, ubezpieczeniach).
Jeżeli konsument sfinansował zabiegi „na raty” kredytem banku współpracującego z kliniką, może rozważyć SKD. Dotyczy to sytuacji, gdy bank przedstawił warunki kredytu w sposób nieprzejrzysty.
Także wtedy, gdy kluczowe informacje ukryto wyłącznie w nieczytelnych załącznikach. W takich przypadkach sankcja kredytu darmowego może ograniczyć zobowiązanie wobec banku. W efekcie kredytobiorca zwraca tylko nominalną kwotę kapitału. Nie płaci odsetek ani innych kosztów kredytu.
Kredyty konsolidacyjne i „bardziej skomplikowane” produkty
Sankcja kredytu darmowego obejmuje również kredyty konsolidacyjne – czyli umowy, w których nowy kredyt spłaca dotychczasowe zobowiązania kredytobiorcy. O ile kredyt konsolidacyjny ma charakter kredytu konsumenckiego (jest udzielony osobie fizycznej jako konsumentowi, a jego celem jest spłata innych zobowiązań konsumenckich), to brak jest podstaw, aby wyłączyć wobec niego zastosowanie art. 45 ustawy.
W praktyce spotyka się kredyty konsolidacyjne w formie kredytów gotówkowych. Bywają one dodatkowo zabezpieczone hipoteką na nieruchomości kredytobiorcy. Takie przypadki wymagają szczegółowej analizy konkretnej umowy. Trzeba ocenić datę zawarcia oraz przyjętą konstrukcję produktu. Celem jest ustalenie, czy stosuje się jeszcze historyczne regulacje. W tych regulacjach kredyty, które zostały hipotecznie zabezpieczone mogły być uznawane za konsumenckie. Co za tym idzie mogły one podlegać sankcji kredytu darmowego.
W sprawach sądowych dotyczących tego rodzaju produktów istotne jest również to, że banki często pomijają lub upraszczają obowiązki informacyjne. Banki zakładają, że konsument „i tak ma wiele kredytów” i podpisze każdą umowę. Z punktu widzenia sankcji kredytu darmowego nie ma to żadnego znaczenia. Brak wymaganych elementów umowy albo naruszenie limitów kosztów może skutkować daleko idącą redukcją należności banku, niezależnie od tego, ile wcześniejszych zobowiązań było konsolidowanych.
Kredyty i pożyczki zabezpieczone hipoteką – kiedy sankcja jest możliwa, a kiedy nie?
Najwięcej wątpliwości w praktyce budzi pytanie, czy sankcja kredytu darmowego dotyczy kredytów hipotecznych. Co do zasady – typowe kredyty mieszkaniowe udzielone po 22 lipca 2017 r. (po tym jak weszła w życie ustawa o kredycie hipotecznym oraz o nadzorze nad pośrednikami kredytu hipotecznego i agentami) nie polegają reżimowi ustawy o kredycie konsumenckim. Nie podlegają więc one sankcji kredytu darmowego w rozumieniu art. 45 tej ustawy.
Inaczej natomiast może być w przypadku starszych umów, zawieranych przed wejściem w życie tej regulacji, w szczególności:
- kredytów gotówkowych zabezpieczonych hipoteką na nieruchomości,
- pożyczek hipotecznych udzielanych na dowolny cel konsumpcyjny,
- kredytów konsolidacyjnych zabezpieczonych hipoteką.
W odniesieniu do takich umów, zawieranych przed zmianą modelu regulacji kredytów hipotecznych, część kancelarii i sądów przyjmuje, że – mimo zabezpieczenia hipotecznego – mogą one nadal mieścić się w pojęciu kredytu konsumenckiego, a więc korzystać z sankcji kredytu darmowego, o ile spełniają przesłanki ustawowe co do charakteru oraz kwoty. Każdorazowo wymaga to jednak indywidualnej analizy treści umowy oraz daty jej zawarcia.
Odwrócony kredyt hipoteczny – szczególne uregulowanie SKD
W przypadku odwróconego kredytu hipotecznego ustawodawca przewidział odrębny reżim ochrony, zbliżony funkcjonalnie do sankcji kredytu darmowego, choć skonstruowany w inny sposób. Mechanizm ten polega m.in.:
- na ograniczeniu możliwości naliczania odsetek i opłat w sytuacji naruszenia przez kredytodawcę obowiązków wobec kredytobiorcy,
- a także na szczególnych zasadach rozliczenia po śmierci kredytobiorcy lub rozwiązaniu umowy.
W praktyce oznacza to, że osoba, która zawarła odwrócony kredyt hipoteczny i ma zastrzeżenia co do sposobu wykonania umowy przez bank – np.
- niepełne informacje o skutkach finansowych,
- brak prawidłowego oznaczenia świadczeń,
nie korzysta wprawdzie z klasycznej sankcji kredytu darmowego z art. 45 ustawy o kredycie konsumenckim. Osoba taka może powoływać się jednak na podobny w skutkach mechanizm redukcji kosztów, wynikający z przepisów szczególnych dotyczących odwróconego kredytu hipotecznego.
Pożyczki lombardowe – modyfikacja mechanizmu ochronnego
Analogiczna, choć również odrębna regulacja dotyczy pożyczek lombardowych, czyli finansowania udzielanego pod zastaw rzeczy ruchomej (np. biżuterii, elektroniki, dzieł sztuki). Także w tym obszarze przewidziano szczególne ograniczenia dotyczące wysokości kosztów oraz sposobu naliczania odsetek. Naruszenie obowiązków przez kredytodawcę prowadzi do ograniczenia wynagrodzenia należnego pożyczkodawcy, choć nie zawsze w pełnym zakresie odpowiadającym klasycznej sankcji kredytu darmowego.
Z punktu widzenia praktyki, w przypadku pożyczek lombardowych kluczowe jest ustalenie, czy do zawarcia danej umowy doszło w reżimie ustawy o kredycie konsumenckim, czy też mamy do czynienia z konstrukcją czysto „cywilnoprawną”, pozostającą poza zakresem tej ustawy.
Umowy, których nie dotyczy Sankcja kredytu darmowego
Nie każda umowa „kredytowa” w obiegowym znaczeniu tego słowa zostanie objęta sankcją kredytu darmowego. Ustawa o kredycie konsumenckim przewiduje szereg wyłączeń, do których należą m.in.:
- umowy kredytu zawierane z przedsiębiorcami na cele związane z działalnością gospodarczą lub zawodową (tu konsumentem nie jest osoba fizyczna, lecz przedsiębiorca),
- klasyczne kredyty hipoteczne udzielane na finansowanie nabycia nieruchomości mieszkalnej po wejściu w życie ustawy o kredycie hipotecznym,
- leasing, w którym nie dochodzi do typowego przekazania środków pieniężnych konsumentowi, lecz udostępnienia rzeczy,
- niektóre formy kredytowania przewidziane w przepisach szczególnych (np. studenckie kredyty preferencyjne, gdy ich konstrukcja oparta jest na odrębnym reżimie prawnym).
W odniesieniu do tych umów sankcja kredytu darmowego w rozumieniu art. 45 ustawy nie będzie mogła mieć zastosowania. W takim wypadku konsument nie jest jednak pozbawiony innych środków ochrony. Może powoływać się na takie jak zarzuty nieważności umowy, abuzywności klauzul, czy roszczenia odszkodowawcze.
Jak sprawdzić, czy konkretna umowa kredytu konsumenckiego podlega sankcji kredytu darmowego?
Z punktu widzenia praktyki podstawowe kroki wyglądają następująco.
Po pierwsze, należy ustalić status kredytobiorcy:
- czy w chwili zawierania umowy działał jako konsument,
- czy jako przedsiębiorca.
Nawet jeżeli dana osoba prowadzi działalność gospodarczą, to umowa, która była zawarta na cel prywatny może być wciąż uznana za umowę konsumencką.
Po drugie, trzeba zweryfikować rodzaj produktu:
- czy jest to kredyt gotówkowy,
- pożyczka konsumencka,
- karta kredytowa,
- kredyt ratalny,
- wiązany, konsolidacyjny
- czy też klasyczny kredyt hipoteczny lub leasing, które zwykle są poza zakresem sankcji.
Po trzecie, niezbędna jest analiza Twojej umowy o kredyt konsumencki i wszystkich dokumentów towarzyszących:
- regulaminy,
- tabele opłat,
- aneksy,
- formularze informacyjne,
pod kątem spełnienia licznych obowiązków informacyjnych nałożonych ustawą oraz przestrzegania limitów kosztów pozaodsetkowych.
Wreszcie, w przypadku umów „granicznych” – zwłaszcza starszych kredytów i pożyczek zabezpieczonych hipoteką – konieczne jest uwzględnienie zmian przepisów w czasie. To, czy dana umowa sprzed kilkunastu lat jest kredytem konsumenckim w rozumieniu aktualnej ustawy i czy można wobec niej powoływać się na sankcję kredytu darmowego, wymaga zwykle szczegółowej analizy prawniczej, uwzględniającej przepisy przejściowe oraz ówczesny stan regulacji rynku.
Jakich umów dotyczy sankcja kredytu darmowego? Podsumowanie
Sankcja kredytu darmowego to mechanizm prawny, który obejmuje szeroki katalog umów, w szczególności kredyty gotówkowe, pożyczki konsumenckie (w tym chwilówki), karty kredytowe, limity w rachunku, kredyty ratalne i wiązane, a także kredyty konsolidacyjne oraz część historycznych kredytów i pożyczek zabezpieczonych hipoteką.
W odniesieniu do odwróconego kredytu hipotecznego i pożyczek lombardowych stosuje się odrębne, choć funkcjonalnie zbliżone mechanizmy ograniczające wynagrodzenie kredytodawcy. Z kolei typowe kredyty hipoteczne, które zostały udzielone po 22 lipca 2017 r., leasing oraz wiele szczególnych konstrukcji kredytowych nie korzystają z sankcji kredytu darmowego wprost, choć nadal mogą być kwestionowane na innych podstawach prawnych.
W praktyce najrozsądniejszym rozwiązaniem jest każdorazowo zlecenie analizy konkretnej umowy profesjonalnemu pełnomocnikowi. Dopiero po ustaleniu, że dana umowa jest kredytem konsumenckim w rozumieniu ustawy i że kredytodawca rzeczywiście naruszył obowiązki ustawowe, można bezpiecznie złożyć oświadczenie o skorzystaniu z sankcji kredytu darmowego i dochodzić swoich praw przed sądem.
Skontaktuj się z nami!
