Pojęcia całkowita kwota kredytu, całkowity koszt kredytu oraz całkowita kwota do zapłaty są kluczowe dla prawidłowego zrozumienia umowy kredytu konsumenckiego. To od nich zależy, czy konsument jest rzetelnie poinformowany o rzeczywistym ciężarze ekonomicznym kredytu, a w konsekwencji – czy może skutecznie dochodzić swoich praw, w tym skorzystać z sankcji kredytu darmowego lub zażądać obniżenia kosztów kredytu przy wcześniejszej spłacie.
Podstawy prawne – gdzie zdefiniowano całkowitą kwotę kredytu, całkowity koszt kredytu i całkowitą kwotę do zapłaty?
Punktem wyjścia jest ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (tekst jednolity Dz.U. 2025, poz. 1362). W art. 5 ustawodawca wprowadza legalne definicje m.in.:
- całkowitego kosztu kredytu (art. 5 pkt 6),
- pozaodsetkowych kosztów kredytu (art. 5 pkt 6a),
- całkowitej kwoty kredytu (art. 5 pkt 7),
- całkowitej kwoty do zapłaty przez konsumenta (art. 5 pkt 8).
Przepisy te stanowią implementację dyrektywy 2008/48/WE w sprawie umów o kredyt konsumencki, a więc należy je interpretować zgodnie z celem unijnej regulacji, jakim jest zapewnienie wysokiego poziomu ochrony konsumenta i przejrzystości informacji o kredycie.
W praktyce spory o całkowitą kwotę kredytu, całkowity koszt kredytu i całkowitą kwotę do zapłaty pojawiają się w szczególności w sprawach:
- o zastosowanie sankcji kredytu darmowego (art. 45 u.k.k.),
- o obniżenie całkowitego kosztu kredytu przy wcześniejszej spłacie (art. 49 u.k.k.),
- dotyczących nieuczciwych praktyk rynkowych i naruszenia zbiorowych interesów konsumentów (postępowania z udziałem Prezesa UOKiK).
Całkowita kwota kredytu – środki faktycznie oddane do dyspozycji kredytobiorcy
Definicja ustawowa – całkowita kwota kredytu to:
maksymalna kwota wszystkich środków pieniężnych nieobejmujących kredytowanych kosztów kredytu, które kredytodawca udostępnia konsumentowi na podstawie umowy o kredyt, a w przypadku umów, dla których nie przewidziano tej maksymalnej kwoty – suma wszystkich środków pieniężnych nieobejmujących kredytowanych kosztów kredytu, które kredytodawca udostępnia konsumentowi na podstawie umowy o kredyt.
W praktyce oznacza to, że:
- całkowita kwota kredytu to wyłącznie środki, które konsument otrzymuje „do ręki” albo które są w jego imieniu przelewane na określony cel (np. spłatę innego zobowiązania),
- nie można wliczać do niej kredytowanych kosztów (np. prowizji, składki ubezpieczeniowej, kosztu dodatkowych produktów finansowych), nawet jeśli są one finansowane ze środków kredytu.
Całkowita kwota kredytu w orzecznictwie Sądu Najwyższego
Kwestia ta była przedmiotem kilku kluczowych rozstrzygnięć:
- wyrok Sądu Najwyższego z 30 stycznia 2019 r., sygn. I NSK 9/18 – SN stwierdził, że praktyka polegająca na prezentowaniu tej samej kwoty (np. opłaty przygotowawczej) zarówno jako części całkowitej kwoty kredytu, jak i jako kosztu kredytu jest niedopuszczalna i narusza przepisy ustawy o kredycie konsumenckim;
- postanowienie Sądu Najwyższego z 2 lipca 2021 r., sygn. I NSK 3/21 – SN wyraźnie podkreślił, że „całkowita kwota kredytu obejmuje jedynie tę kwotę, która została faktycznie oddana do swobodnej dyspozycji konsumenta”;
- postanowienie Sądu Najwyższego z 27 października 2021 r., sygn. I NSKP 11/21 – SN wskazał, że także w poprzednim stanie prawnym (sprzed nowelizacji art. 5 pkt 7 u.k.k.) niedopuszczalne było wliczanie kredytowanych kosztów kredytu do całkowitej kwoty kredytu.
Wnioski z tych orzeczeń są jednoznaczne: całkowita kwota kredytu nie może być „sztucznie zawyżana” przez doliczanie do niej opłat, prowizji czy ubezpieczeń – nawet jeśli są one związane z udzieleniem kredytu i pobierane ze środków kredytu. Całkowita kwota kredytu to suma wszystkich środków przekazanych kredytobiorcy „do ręki”.
Całkowity koszt kredytu gotówkowego – wszystkie obciążenia związane z kredytem
Definicja ustawowa – całkowity koszt kredytu to:
wszystkie koszty, które konsument jest zobowiązany ponieść w związku z umową o kredyt konsumencki, znane kredytodawcy, z wyjątkiem kosztów opłat notarialnych.
W szczególności chodzi o:
- odsetki,
- opłaty, prowizje, podatki i marże,
- koszty usług dodatkowych (w szczególności ubezpieczeń), jeżeli ich poniesienie jest niezbędne do uzyskania kredytu lub do uzyskania go na oferowanych warunkach.
Nie ma znaczenia nazwa danego kosztu – istotne jest to, czy:
- istnieje związek funkcjonalny między kosztem a umową kredytu,
- konsument musi ponieść ten koszt, aby otrzymać kredyt na proponowanych warunkach.
Prowizja i inne opłaty w całkowitym koszcie kredytu – uchwała SN III CZP 45/19
W kontekście całkowitego kosztu kredytu fundamentalne znaczenie ma uchwała Sądu Najwyższego z 12 grudnia 2019 r., sygn. III CZP 45/19.
Sąd Najwyższy przesądził w niej, że przewidziane w art. 49 ust. 1 u.k.k. uprawnienie konsumenta do obniżenia całkowitego kosztu kredytu w razie jego wcześniejszej spłaty obejmuje również prowizję za udzielenie kredytu.
Pośrednio potwierdza to tezę, że prowizja – niezależnie od tego, jak jest konstruowana i kiedy pobierana – jest elementem całkowitego kosztu kredytu, a nie „neutralną opłatą techniczną”. Stanowisko to zostało następnie szeroko zaakceptowane w orzecznictwie sądów powszechnych.
Całkowita kwota do zapłaty – suma kapitału i kosztów
Zgodnie z art. 5 pkt 8 u.k.k. całkowita kwota do zapłaty przez konsumenta to suma całkowitego kosztu kredytu oraz całkowitej kwoty kredytu.
Z punktu widzenia przejrzystości umowy kredytu konsumenckiego jest to jedna z najistotniejszych informacji – obrazuje bowiem, ile konsument łącznie odda kredytodawcy, zakładając wykonywanie umowy zgodnie z harmonogramem.
W prawidłowo skonstruowanej umowie kredytu konsumenckiego i formularzu informacyjnym powinny zostać jasno wskazane:
- całkowita kwota kredytu (kapitał oddany do dyspozycji konsumenta),
- całkowity koszt kredytu (wszystkie koszty związane z kredytem),
- całkowita kwota do zapłaty (suma dwóch powyższych wartości),
- RRSO obliczone zgodnie z ustawową metodologią.
Niedopuszczalne jest podwójne ujmowanie tych samych kwot – np. wykazywanie ubezpieczenia jednocześnie jako części „kwoty kredytu” i jako kosztu kredytu – co w praktyce było kwalifikowane jako praktyka naruszająca zbiorowe interesy konsumentów.
Całkowita kwota kredytu, całkowity koszt kredytu a całkowita kwota do zapłaty – przykłady
Poniższy przykład ma charakter wyłącznie ilustracyjny – nie pochodzi z żadnego orzeczenia sądowego, a jedynie pokazuje, jak powinno się poprawnie rozumieć analizowane pojęcia.
Załóżmy, że konsument zawiera umowę kredytu konsumenckiego na następujących warunkach:
- środki faktycznie wypłacone konsumentowi: 40 000 zł,
- prowizja za udzielenie kredytu: 3 000 zł (kredytowana, potrącana z kwoty kredytu),
- obowiązkowe ubezpieczenie: 1 000 zł (również kredytowane),
- suma odsetek w całym okresie kredytowania według umowy: 6 000 zł.
W takim przypadku:
- Całkowita kwota kredytu – to kwota oddana do dyspozycji konsumenta, a więc 40 000 zł. Prowizja i ubezpieczenie, choć finansowane z kredytu, są kredytowanymi kosztami i nie mogą zostać zaliczone do całkowitej kwoty kredytu.
- Całkowity koszt kredytu – to wszystkie koszty ponoszone przez konsumenta w związku z kredytem: prowizja: 3 000 zł, ubezpieczenie: 1 000 zł, odsetki: 6 000 zł. Całkowity koszt kredytu = 3 000 zł + 1 000 zł + 6 000 zł = 10 000 zł.
- Całkowita kwota do zapłaty przez konsumenta – to suma całkowitej kwoty kredytu i całkowitego kosztu kredytu: 40 000 zł + 10 000 zł = 50 000 zł.
Takie wartości powinny znaleźć odzwierciedlenie w treści umowy kredytu konsumenckiego oraz w formularzu informacyjnym. Jeżeli kredytodawca wskaże jako „całkowitą kwotę kredytu” np. 44 000 zł (wliczając prowizję i ubezpieczenie kredytu), zaniży „całkowity koszt kredytu” i nieprawidłowo poda „całkowitą kwotę do zapłaty”, naraża się na zarzut naruszenia ustawy o kredycie konsumenckim i konsekwencje w postaci m.in. sankcji kredytu darmowego.
Znaczenie pojęć dla sankcji kredytu darmowego
Jednym z najczęstszych zarzutów podnoszonych w pozwach o sankcję kredytu darmowego jest nieprawidłowe określenie całkowitej kwoty kredytu, całkowitego kosztu kredytu lub całkowitej kwoty do zapłaty.
Naruszenie obowiązków informacyjnych z art. 30 ust. 1 u.k.k. (w tym podanie błędnych wartości analizowanych parametrów) stanowi przesłankę zastosowania sankcji kredytu darmowego, polegającej na tym, że konsument zwraca kredyt jedynie w wysokości wypłaconego kapitału, bez odsetek i innych kosztów.
Jeżeli więc kredytodawca w sposób sprzeczny z ustawą „miesza” całkowitą kwotę kredytu z kosztami kredytu albo zaniża całkowity koszt kredytu, może w efekcie utracić prawo do wynagrodzenia z tytułu odsetek i opłat.
Wcześniejsza spłata kredytu (art. 49 u.k.k.)
W razie wcześniejszej spłaty kredytu konsumenckiego konsument ma prawo domagać się proporcjonalnego obniżenia całkowitego kosztu kredytu. Kluczowa w tym zakresie pozostaje uchwała Sądu Najwyższego z 12 grudnia 2019 r., sygn. III CZP 45/19, w której przesądzono, że obniżenie obejmuje również prowizję za udzielenie kredytu.
Prawidłowe określenie całkowitego kosztu kredytu już na etapie zawierania umowy ma zatem bezpośredni wpływ na wysokość roszczeń konsumenta przy wcześniejszej spłacie – im więcej elementów kosztowych zostało pominiętych lub „ukrytych” w całkowitej kwocie kredytu, tym większe ryzyko sporu z kredytodawcą.
Na co zwrócić uwagę czytając umowę kredytu konsumenckiego?
Z perspektywy ochrony konsumenta oraz profesjonalnego pełnomocnika szczególnej analizy wymagają następujące elementy każdej umowy kredytu konsumenckiego:
- czy całkowita kwota kredytu odpowiada kwocie faktycznie wypłaconej lub przeznaczonej na rzecz konsumenta, bez doliczania kredytowanych kosztów;
- czy całkowity koszt kredytu obejmuje wszystkie obowiązkowe opłaty, prowizje i ubezpieczenia związane z kredytem;
- czy całkowita kwota do zapłaty jest rzeczywiście sumą całkowitej kwoty kredytu i całkowitego kosztu kredytu;
- czy informacje te są spójne z danymi wykazanymi przy obliczeniu RRSO i harmonogramu spłat.
Wykrycie nieprawidłowości w zakresie całkowitej kwoty do zapłaty, całkowitej kwoty kredytu oraz całkowitego kosztu kredytu może stanowić punkt wyjścia do wytoczenia powództwa obejmującego sankcję kredytu darmowego albo roszczenia o zwrot części kosztów kredytu, zwłaszcza w razie jego wcześniejszej spłaty.
Skontaktuj się z nami!
